ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਜੋ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਤਸਵੀਰ ਤੱਕਾਂ ਜਦ ਤੇਰੀ,
ਸੰਹੁ ਲੱਗੇ ਮਾਂ ਓਸੇ ਵੇਲੇ, ਹਾਏ ਧਾਹ ਨਿੱਕਲਜੇ ਮੇਰੀ।
ਹਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲੈਗਿਆ ਕੋਈ ਚੁਰਾ ਅੰਮੀਏ।
ਹੈ ਰੋਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਅੰਮੀਏ।

ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਹੁਣ ਪੁੱਤ ਤੇਰੇ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਛਾਂਵਾਂ,
ਲੱਖ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਚਾਚੀਆਂ ਤਾਈਆਂ, ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ।
ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਗਲ ਲਾਉਂਦਾ ਦੇਣ ਰੁਵਾ ਅੰਮੀਏ।
ਹੈ ਰੋਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਅੰਮੀਏ।

ਤੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਵਰਗਾ ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਨਿੱਘ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ,
ਇਹ ਮਤਲਬ ਖੋਰ ਜਮਾਨਾ ਸਾਰਾ, ਦੁੱਖ ਸੁਣੇ ਨਾ ਦਿਲਦਾ।
ਆਪਣੇ ਹੋਏ ਪਰਾਏ ਕਹਿਣ ਬੁਰਾ ਅੰਮੀਏ।
ਹੈ ਰੋਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਅੰਮੀਏ।

ਰੋਂਦਾ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਛੱਡਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਕਰ ਲਿਆ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਾਣਾ?
ਮਾਂ ਸੁੰਨਾਂ ਸੁੰਨਾਂ ਬਿਨ ਤੇਰੇ ਪਿੰਡ, ਹੁਣ ਲੱਗਦਾ ਰਾਮੇਆਣਾ।
ਆ ਪੂੰਝ ਅੱਖਾਂ ‘ਚੋ ਅੱਥਰੂ, ਨਾ ਤਰਸਾ ਅੰਮੀਏ।
ਹੈ ਰੋਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਅੰਮੀਏ,
ਆ ਮੁੜ ਆ ਅੰਮੀਏ, ਆ ਮੁੜ ਆ ਅੰਮੀਏ ।

ਤਰਸੇਮ ਰਾਮੇਆਣਾ 

ਅਸੀਂ ਓਸ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵਾਰਸ! ਨਾ ਨਾ ਨਾ

ਓਸ, ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ

ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ‘ਮੁਰਦਾਰ’ ਖਾਇਆ।

ਓਸ, ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ ਤੋਲਿਆ

ਅਸੀਂ ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ ਬੋਲਿਆ।

ਓਸ, ‘ਕਿਰਤ’ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਬਣਾਇਆ

ਅਸੀਂ ‘ਧਰਮ’ ਨੂੰ ‘ਕਿਰਤ’ ਬਣਾਇਆ।

ਓਸ, ‘ਭਾਗੋਆਂ’ ਦੇ ਅਡੰਬਰ ਨਕਾਰੇ

ਅਸੀਂ ‘ਲਾਲੋਆਂ’ ਦੇ ਵੀ ਹੱਕ ਮਾਰੇ।

ਹੱਕ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸ ਸੂਅਰ ਉਸ ਗਾਇ

ਅਸੀਂ ਵੱਢੀ ਲੈ ਘਰ ਬਾਹਰ ਚਲਾਇ।

ਓਸ, ‘ਜਾਬਰ’ ਆਖ ‘ਬਾਬਰ’ ਵੰਗਾਰੇ

ਅਸੀਂ ‘ਜ਼ਮੀਰਾਂ’ ਵੇਚ ਕਾਜ ਸੰਵਾਰੇ।

ਓਸ, ਕਿਹਾ ਰੱਖਣਾ ਉੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਆਚਾਰ

ਅਸੀਂ ਨੀਵਾਂ ਜੂਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿਰਦਾਰ।

ਓਸ, ‘ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ’ ਨੂੰ ਕਮਾਇਆ

ਅਸੀਂ ਜਾਤ ਪਾਤ ਨੂੰ ਗਲ਼ ਲਾਇਆ।

ਓਸ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋੜੇ

ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗ ਹੀ ਮਨ ਜੋੜੇ।

ਓਸ, ਆਖਿਆ ਚੁਫੇਰੇ ਐ ਰੱਬ

ਅਸੀਂ ਵਲਗਣਾਂ ’ਚ ਵਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਰੱਬ।

ਓਸ, ਰਚੀ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਰੂਰ

ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੁਣਦੇ ਵਿੱਚ ਗਰੂਰ।

ਮੱਥੇ ਟੇਕ ਟੇਕ ਲਏ ‘ਨੱਕ’ ਘਸਾ

‘ਕਰਮ ਧਰਮ’ ਮਾਰੇ ਪਰਾਂ ਵਗਾਹ।

ਓਹ, ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ

ਅਸੀਂ ਹੋ ਗਏ ‘ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ’ ਤੋਂ ਦੂਰ।

ਓਸ, ਵਿਖਾਇਆ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ

ਅਸੀਂ ਤੁਰ ਪਏ ਪੁੱਠੇ ਰਾਹ।

ਓਸ, ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ

ਅਸੀਂ ਹਰ ਗੱਲ ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੀ ਕੀਤੀ।

ਓਸ, ਕੀਤਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਆਦਰ

ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ।

ਓਸ, ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਧਰਤਿ ਅਕਾਸ਼ ਨਮਸਕਾਰੇ

ਅਸੀਂ ਟਿੱਚ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਮਾਰੇ।

ਓਸ, ਚਾਨਣ ਵੰਡਣ ਪੈਰੀਂ ਦੁਨੀਆ ਗਾਹਤੀ

ਅਸੀਂ ‘ਕਰਾਮਤੀ’ ਬਣਾ, ਓਸ ਹੱਥ ਮਾਲਾ ਫੜਾਤੀ।

ਭਲਾਂ ਦਸੋ!

ਅਸੀਂ ਓਸ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਰਸ ਹੋਏ?

ਅਸੀਂ ਓਸ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਰਸ ਹੋਏ?

ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ

ਫਿਰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਕਿੰਨੇ ਚਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਲੀ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜਠਾਣੀ ਉਤਾਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣੇ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ। ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਗਨ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਥਾਂ ਸਿਰ ਲਗਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਵਹੁਟੀ ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਰਖਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜੇਠ ਤੋਂ, ਪਰ ਜੇਠ ਨੂੰ ਤਾਂ ਘਰ ਖੰਗੂਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਘੁੰਡ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ
ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਲੈ ਪਤਲੀਏ ਨਾਰੇ, ਨੀ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ
ਭੁੱਲਗੀ ਮੈਂ ਘੁੰਡ ਕਢਣਾ ਜੇਠਾ ਵੇ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੀਂ 
ਸਮੇਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਕਰਵਟ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕਲ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਮੋਬਾਈਲ ਉਤੇ ਵਟਸਐਪ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਵੈਡਿੰਗ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪੜੇ ਵੀ ਅੱਧੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਤਾਂ ਅਲੋਪ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
-ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਮਨਮੁਕਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਰਾਮਨਿਵਾਸ ‘ਮਾਨਵ’ ਨੇ ਭਾਰੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨੁਮੁਕਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੈਚਮੇਟ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਰਗੜ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸੀ, ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨਮੁਕਤ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

*ਕਿਸਮਤ* ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਮਾੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ, ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਤੀਰਥ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਮਾਨੁਜਨ, ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਰੰਗੇਯਾ ਰਾਘਵ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਫੈਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ਮਨਮੁਕਤ ‘ਮਾਨਵ’, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫਸਰ, ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਡਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਅਚਨਚੇਤ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

28 ਅਗਸਤ, 2014 ਨੂੰ, ਮਨਮੁਕਤ, ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ, 30 ਸਾਲ ਅਤੇ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਲਿਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਤੇਲੰਗਾਨਾ) ਦੇ ਸਵੀਮਿੰਗ ਪੂਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੀਮਿੰਗ ਪੂਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਆਫੀਸਰਜ਼ ਕਲੱਬ ‘ਚ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਨਮੁਕਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸਵੀਮਿੰਗ ਪੂਲ ‘ਚ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਅਕੈਡਮੀ ‘ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਹੜਕੰਪ ਮਚ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ 66 ‘ਚ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਾਦਸਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੰਦਭਾਗੇ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਨਮੁਕਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਰਾਮਨਿਵਾਸ ‘ਮਾਨਵ’ ਨੇ ਭਾਰੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨੁਮੁਕਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੈਚਮੇਟ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਰਗੜ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸੀ, ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨਮੁਕਤ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੁਕਤ 2012 ਬੈਚ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕੇਡਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। 23 ਨਵੰਬਰ, 1983 ਨੂੰ ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨਮੁਕਤ ਨੇ ‘ਸੀ’ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਮੇਤ ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਚਿੰਤਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਫਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵੀ ਸੀ; ਉਹ ਸੈਲਫੀ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਨਾਰਨੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੁਪਨੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ।

ਇਕਲੌਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਈਪੀਐਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਨਮੁਕਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ: ਰਾਮਨਿਵਾਸ ‘ਮਾਨਵ’ ਅਤੇ ਮਾਂ, ਸਾਬਕਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ: ਕਾਂਤਾ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ‘ਮਨੁੱਖੀ’ ਜੋੜੇ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਸਬਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਣਕਿਆਸੇ-ਅਸਹਿਣ ਦਰਦ ਨੂੰ ਝੱਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਨੇ ਵੀ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 10 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬੱਚਤ ਲਗਾ ਕੇ ਮਨਮੁਕਤ ‘ਮਾਨਵ’ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਰਨੌਲ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੁਮੁਕਤ ਭਵਨ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਮਿੰਨੀ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ 2.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 21,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 11,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 100 ਮਨਮੁਕਤ ‘ਮਾਨਵ’ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ ਫਿਲਹਾਲ ਮੁਲਤਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹਰ ਸਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਮਨੁਮੁਕਤ ਭਵਨ’ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਪਾਨ, ਫਿਜੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਨੇਪਾਲ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ. ਫਰਾਂਸ, ਨਾਰਵੇ, ਤੁਰਕੀ, ਰੂਸ, ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਦਿ ਦੋ ਦਰਜਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਆਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ 55-60 ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਖਿਡਾਰੀ, ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾਰਨੌਲ ਦਾ ‘ਮਨੁਮੁਕਤ ਭਵਨ’ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ 15 ਅਗਸਤ, 2021 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹੋਤਸਵ ਮੌਕੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ‘ਵਰਚੁਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਇਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ’ ਨੂੰ ‘ਗੋਲਡਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ’ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਸੰਮੇਲਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਸ ਕਵੀ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਛੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਇਕਵੰਜਾ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 75 ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ।

ਮਨਮੁਕਤ ‘ਮਾਨਵ’ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਕ ਦਹਾਕਾ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮੀਡੀਆ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਮਨਮੁਕਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀਸੀ (ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ: ਐਸ ਅਨੁਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੁਮੁਕਤ ਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ, ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਤੀ ਧਮਤਰੀ (ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ) ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ, ਨਮਰਤਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, “ਮਨੁਮੁਕਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਾਸਰਸ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀਨੀਅਰ, ਇਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

-ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੌਰਭ

ਇੱਕ ਨਾਲ ਦਿਲ ਲਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖ।
ਮਾਫ਼ੀ  ਮੰਗ   ਪਛਤਾਉਣਾ   ਸਿੱਖ।

ਕੱਚਿਆਂ   ਉੱਤੇ    ਲਾ   ਕੇ   ਤਾਰੀ,
ਸੱਚਾ  ਇਸ਼ਕ   ਨਿਭਾਉਣਾ  ਸਿੱਖ।

ਸਵਾਲੀ ਨਾ ਜਾਏ  ਦਰ  ਤੋਂ  ਖਾਲੀ,
ਖ਼ੈਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਉਣਾ ਸਿੱਖ।

ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ,
ਚੀਰ   ਕੇ   ਪੱਟ  ਖੁਆਉਣਾ  ਸਿੱਖ।

ਨਫ਼ਰਤ , ਸਾੜੇ  ਕੰਮ  ਨਾ  ਆਉਣੇ,
ਪਿਆਰ ਦਾ ਹੱਥ  ਵਧਾਉਣਾ  ਸਿੱਖ।

ਸਭ   ਦੇ   ਭਲੇ   ‘ਚ  ਤੇਰਾ   ਭਲਾ,
ਰਲ ਮਿਲ ਈਦ  ਮਨਾਉਣਾ  ਸਿੱਖ।

ਸੀਨੇ   ਗ਼ਮ   ਛੁਪਾ   ਕੇ    ਰੱਖੀਏ,
ਹੰਝੂਆਂ   ਨੂੰ   ਸਮਝਾਉਣਾ   ਸਿੱਖ।

ਸਿਰ  ਤੇ  ਪੰਡ   ਦੁੱਖਾਂ   ਦੀ   ਭਾਵੇਂ,
ਚੁੱਕ   ਕੇ  ਵੀ  ਮੁਸਕ੍ਰਾਉਣਾ  ਸਿੱਖ।

ਇਹ ਜੱਗ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ  ਦਾ  ਮੇਲਾ,
ਆਇਉਂ    ਵਾਂਙ   ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ   ਸਿੱਖ।

ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਲਾਸਗੋ ਵਸਣ ਉਪਰੰਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ www.PunjDarya.com ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੁਹਾਡੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਖਕਾਂ, ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਰੇਡੀਓ, ਵੈੱਬ ਟੀਵੀ ਤੇ ਈਪੇਪਰ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰੱਖੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥ ਦੀ ਬਦੌਲਤ “ਪੰਜ ਦਰਿਆ” ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਈ-ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਇਸ ਮਾਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਬੂਲ ਕਰਿਉ।
-ਮਨਦੀਪ ਖੁਰਮੀ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ
ਸੰਪਾਦਕ, ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਯੂਕੇ।
ਸਕਾਟਲੈਂਡ।

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਮਰਹੂਮ ਬਾਈ ਜੀ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਲੱਗ ਬੇਟੀ ਸ਼ਿਵਦੀਪ ਕੌਰ ਢੇਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਲੰਡਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਮਾਣ ਮੱਤੀਆਂ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਮਕਬੂਲ ਕਵਿੱਤਰੀ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਵੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ “ਬੰਦ ਬੂਹੇ” ਅਤੇ “ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਹਨ੍ਹੇਰੀਆਂ” ਅਰਪਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਬੰਦ ਬੂਹੇ” ਮੈਂ ਇੱਕੋ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਛ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਬੁਰੰਬੋ ਦਾ ਕਥਨ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਬੁਰੰਬੋ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਲੜਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ‘ਚ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਤਕਰੀਬਨ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਨਾ” ਵਿੱਚ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

ਮੈਨੂੰ ਵਾਂਗ ਕਸਾਈਆਂ ਧੂਹਿਆ

ਵੇ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਨਾ

ਸੁਣ ਤੂੰ ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੇਂਗਾ?

ਮੈਂ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਮਰਦੀ ਸੀ

ਆਪੇ ਨਾਲ਼ ਲੜਦੀ ਸੀ

ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਵੀ ਭਰਦੀ ਸੀ

ਪਰ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਨਾ…

ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ “ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣਾ” ਆਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ “ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣਾ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਘਾਣ” ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਲੁੱਟ ਅਯਾਸ਼ੀ ਜਿਸਮ ਲੀਰੋ ਲੀਰ ਕਰ ਗਿਆ

ਕਰ ਕਲੰਕਤ, ਕਲੰਕ ਮੱਥੇ ਮੜ੍ਹ ਗਿਆ

ਵੱਸ ਚੱਲਦਾ ਜਾਨੋਂ ਹੀ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦਾ

ਹਵਸ ‘ਚ ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣੇ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ

ਜਿਵੇਂ ਐਡਮੰਡ ਬਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਕਥਨ ਹੈ; ਪਾਖੰਡੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਰੇ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਇਕਰਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

ਡੋਰ ਤੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਵੇਂ ਅਡਾਨੀ ਅੰਬਾਨੀ ਨੂੰ

ਵਿਕਣ ਨਾ ਦੇਵੇ ਜੱਟ ਪੁੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ

ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਵੀਂ ‘ਕੱਠ ਮਸਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਏ

ਠਹਿਰ ਜਾ ਦਿੱਲੀਏ, ਪੁੱਤ ਜੱਟ ਦਾ ਆਇਆ ਏ…

ਜਿਵੇਂ ਜੋਨ “ਆਖਰੀ ਭੋਜ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਸਭ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਖਾਣਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਖਾਏਗਾ, ਉਹੋ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠੇਗਾ। ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

ਕੋਈ ਖਿਚੜੀ ਹੈ ਪੱਕਦੀ ਜੁਮਲੇ ਦੀ

ਤਾਹੀਉਂ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਾ ਕੁਝ ਘੋਲ਼ ਰਿਹਾ।

ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਚੁਣਿਆਂ ਰਾਜਾ,

ਦੇਸ਼ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ “ਦੀਪ”

ਉਹ ਵੇਚਣ ਲਈ ਗਾਹਕੀ ਟੋਲ਼ ਰਿਹਾ।

ਮੈਂ “ਸਾਡੀ ਵੀ ਕੋਈ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ; ਮਾਂ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾਂ ਅਪਰ-ਅਪਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਅਭੁਰ ਹੈ, ਅਖੁਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟਦਾ, ਖੁਰਦਾ ਜਾਂ ਭੁਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਬੰਜਰ ਉਜਾੜਾਂ ਅਤੇ ਰੋਹੀ-ਬੀਆਬਾਨ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਰੁੱਖ ਛਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਛਲ, ਨਿਰਕਪਟ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਭੋਗਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਐਸੀ ਹੂਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਸੀਸ ਵੱਟ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਮਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮੋਹ ਨਾਲ ਲਿਬਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਮਾਖਿਓਂ ਮਿੱਠਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਤ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖ਼ਤਮ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਹ ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਾ ਅਮਿਟ, ਬਰਕਰਾਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਮਾਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਘਾਲੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ, ਕੀਤਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਧੀ-ਪੁੱਤ ਦੇ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਸਦਾ ਸਿ਼ਲਾਲੇਖ ਵਾਂਗ ਉੱਕਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਧੀ-ਪੁੱਤ ਜੁਆਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ, ਦਿੱਤੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਪਹਿਲਾ ਚੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ੍ਹਦਾ। ਮਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵਾਨ-ਦੇਣ ਬ੍ਰਿਹੋਂ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤਰਦੀ ਹੈ। ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਵੀ ਇਸੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਕੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਐ।

ਪਰ ਨਿੱਘ ਲਈ ਰੂਹ ਤੜਫ਼ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਐ।

ਸਦੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੇ,

ਇੱਕ ਝਲਕ ਲਈ ਅੱਖ ਤਰਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਐ।

ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੇਖਕ ਹੀ ਜਿ਼ਆਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ਨੇ, ਜਿੰੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰ ਕੇ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਮਾਅਰਕੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਲ੍ਹਾੜੀ ਦੇ ਤੱਤੇ ਗੁੜ ਜਿਹੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਵਗਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਰਗਾ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੋਨੇ ਗੰਨੇ ਵਰਗਾ ਰਸ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗਾ ਸਰੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਅੰਬੀਆਂ ਉਪਰ ਬੈਠੀ ਕੋਇਲ ਕੂਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੱਚੇ ਘੜ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਝਨਾਂਵਾਂ ਤਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬਰੀਂ ਉਡਦੀਆਂ ਕੂੰਜਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਵਾ ਜਾ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। “ਬੰਦ ਬੂਹੇ” ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ ਜਿੰਨਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਉਪਰ ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਸਿ਼ਸ਼ਤ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੱਟੀ ਬੱਲ ਆਪਣੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਖਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਦਲੀ ਪੌਣਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜੇਬਾਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਬਾਖ਼ੂਬ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ “ਬੰਦ ਬੂਹੇ” ਨੂੰ “ਜੀ ਆਇਆਂ” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ਼ ਉਡੀਕ ਕਰੂੰਗਾ।

ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ

 -ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ‘ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ 

ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਵ ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ (ਐੱਮ ਬੀ ਈ) ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਸਖਸ਼ ਨੂੰ ਹਾਰਦਿਕ ਵਧਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਗਲਾਸਗੋ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਰੀਆ ਮੇਧਨੀਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਂਟ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿੰਮਤ ਖੁਰਮੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਰ ਲਾਭ ਗਿੱਲ ਦੋਦਾ, ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਮਰਾ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀਹਰੇ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੰਡੂ, ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਫਰਵਾਹਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਮੀ ਤੇ ਕੀਰਤ ਖੁਰਮੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਆਮਦ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਲਗਭਗ 2 ਘੰਟੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰਿਆ ਦਿਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਲਾਸਾਨੀ ਇਕੱਠ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੀਤ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਹੋਇਆ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਇਬਾਰਤ ‘ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ’ ਲਿਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਕ ਕੱਟ ਕੇ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ ਗਿਆ।ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨੀਲਮ ਖੁਰਮੀ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਪਰਬਿੰਦਰ ਕੌਰ ਖਹਿਰਾ, ਦਲਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਕੂਨਰ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸਲ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੱਸਲ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਆਦਰਸ਼ ਖੁੱਲਰ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਰਾਏ, ਰਾਣੀ ਮੁੱਕਰ, ਅਮਰਦੀਪ ਕੌਰ ਜੱਸਲ, ਡਾ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਓ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਸਰਾਓ, ਕੁਲਜੀਤ ਕੌਰ ਸਹੋਤਾ, ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਾਂ, ਜੋਤੀ ਵਿਰ੍ਹੀਆ, ਨਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੱਲ੍ਹ, ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ, ਕਮਲਾ ਦੇਵੀ, ਦਰਸ਼ਨਾ ਦੇਵੀ, ਚਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਕਮਲ ਬਰਾੜ, ਪਰਮਿੰਦਰ ਬਮਰਾਹ ਧੱਲੇਕੇ, ਮਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਮਰਾਹ, ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੌਂਦ, ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਸੌਂਦ, ਜਪਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸੌਂਦ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਮਰਾਹ, ਰੋਜੀ ਬਮਰਾਹ, ਸੰਤੋਸ਼ ਸੂਰਾ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਨਿਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੀਤਾ, ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਜਸਵੀਰ ਕੌਰ, ਅਮਰ ਮੀਨੀਆਂ, ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ, ਹਰਮਨ ਮੀਨੀਆਂ, ਜਸ਼ਨਦੀਪ ਮੀਨੀਆਂ, ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਲਖਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਬਾਜਵਾ, ਸੋਢੀ ਬਾਗੜੀ, ਤਜਿੰਦਰ ਭੁੱਲਰ, ਦੀਪ ਗਿੱਲ, ਗੈਰੀ ਸੋਹਲ, ਨਵਜੋਤ ਗੋਸਲ, ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਤਰਸੇਮ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਪੁੰਜ, ਅੰਸ਼ ਪੁੰਜ, ਸੰਸਥਾ ਇਤਿਹਾਸ ਯੂਕੇ ਵੱਲੋਂ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਕਵਲਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ, ਰਾਜ ਬਾਜਵੇ (ਐੱਮ ਬੀ ਈ), ਦਿਲਾਬਰ ਸਿੰਘ (ਐੱਮ ਬੀ ਈ), ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੰਬੋਜ, ਪ੍ਰੀਤ ਥਿੰਦ, ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਾਂਝ ਕੌਰ, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹੁੰਝਣ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ (ਹੋਰੀਜਨ ਹੋਟਲ), ਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ, ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਦਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮਰਾ ਗੋਰਸੀਆਂ ਮੱਖਣ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਗੋਗੀ ਬਰਮਨ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਬੜੀ, ਹੈਰੀ ਮੋਗਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁੰਦੀ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ, ਕੈਪਟਨ ਫਰੀਦ ਅੰਸਾਰੀ (ਦੁਨੀਆਂ ਨਿਊਜ), ਪੱਤਰਕਾਰ ਤਾਹਿਰ ਦਾਰ (ਚੈੱਨਲ 44), ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰ, ਸੁਧੀਰ ਜੈਦਕਾ, ਚਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੱਧੂ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ, ਨਛੱਤਰ ਜੰਡੂ ਦੋਦਾ, ਸੁੱਖੀ ਦੋਦਾ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਬਿੰਦਾ ਗਾਖਲ, ਰਾਣਾ ਦੋਸਾਂਝ, ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਸਹੋਤਾ, ਸੋਨੂੰ ਮਿਨਹਾਸ, ਬਿੱਟੂ ਗਲਾਸਗੋ, ਗੁਰਦੇਵ ਬੱਬੂ ਬਿੱਲਾ, ਵਿੱਕੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ, ਜਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨ ਆਦਿ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।